Thiết kế bao bì sơn mài tại Việt Nam là thiết kế cho một chất liệu có bề dày: nhựa cây sơn phủ thành từng lớp mỏng, vỏ trứng đặt từng mảnh bằng tay, rồi mài lùi cho lớp bên dưới hiện ra. Hộp quà của 10Vill Coffee là một tác phẩm như thế. Chúng tôi đưa ra concept và một artwork định hướng; hoạ sĩ Đinh Văn Sơn thực hiện trong sáu tháng, qua bảy bản mẫu và hơn 200 vỏ trứng nướng, và chỉ làm ra một chiếc duy nhất. Tác phẩm mang về giải Vàng MUSE Design Awards 2026. Bài này đi theo sáu tháng ấy, rồi nói về những điều thương hiệu nên cân nhắc khi đặt một tác phẩm độc bản.
Sáu tháng đi vào những việc nào
Thời gian của một tác phẩm sơn mài do chất liệu định ra. Mỗi lớp sơn cần đủ ngày để khô, mỗi bản mẫu phải được làm ra thật, và sáu tháng của tác phẩm này là tổng của những khoảng đó. Phần của chúng tôi nằm ở đầu hành trình: một concept và một artwork định hướng, lấy quả cà phê làm hoạ tiết khảm. Artwork ấy chỉ mở hướng đi. Chất liệu, kỹ thuật và từng quyết định trên mặt sơn đều thuộc về hoạ sĩ.
Hoạ tiết ấy đi qua bảy bản mẫu. Mật độ vỏ trứng trên mặt nắp và tông của từng mảnh là những điều chỉ tìm ra được bằng cách làm; nhìn bản vẽ thì không biết được.
Sơn là nhựa của cây sơn, phủ thành những lớp mỏng, và lớp nào cũng phải khô hẳn trong điều kiện độ ẩm được kiểm soát rồi mới tới lớp sau. Màu đến từ bột màu và từ những gì đặt vào giữa các lớp, như vàng lá và vỏ trứng. Với tác phẩm này, hoạ sĩ nướng, đập vỡ và chọn theo tông hơn 200 vỏ trứng, cắt vỏ thành hoạ tiết bằng lưỡi dao mảnh rồi đặt từng mảnh vào lớp sơn còn ướt. Trên nền đỏ, quả cà phê hiện ra bằng vỏ trứng, cùng vàng lá nằm trong những lớp sơn ấy.
Chữ “mài” trong sơn mài nói về công đoạn cuối: bề mặt được mài lùi để các lớp bên dưới lộ ra, và vỏ trứng để lại những vết rạn mịn, nét đặc trưng của kỹ thuật này. Một phần hình được đặt từ sớm rồi bị các lớp sau phủ kín, đến lúc mài mới hiện lại. Hoạ sĩ vì thế làm việc vừa bằng cách thêm vừa bằng cách bớt, và luôn chừa một khoảng cho ngẫu nhiên. Độ sâu của sơn mài đến từ đó. Chỉ có hoạ sĩ làm, và nhịp làm là nhịp của sơn.
Một chất liệu có bề dày
Từ lâu trước khi hội hoạ dùng đến sơn mài, người Việt đã sơn bàn thờ, đồ đạc và ván chạm. Những năm 1930, các hoạ sĩ ở trường mỹ thuật tại Hà Nội làm việc cùng những người làm nghề sơn và đưa sơn mài thành một chất liệu riêng. Vỏ trứng, son và vàng lá nằm trong số vật liệu mà Nguyễn Gia Trí, một trong những hoạ sĩ nổi tiếng nhất của dòng tranh này, từng dùng. Một thương hiệu đặt sơn mài và vỏ trứng lên bao bì là đứng trên một truyền thống có chỗ riêng trong mỹ thuật Việt Nam, và trang dự án ghi tên hoạ sĩ cạnh tên studio.
Hoạ tiết chừa chỗ cho bàn tay
File in giả định mọi lần lặp đều khớp nhau tới từng điểm ảnh. Khảm vỏ trứng thì khác: mỗi mảnh do tay đặt, nên hoạ tiết cần khoảng thở. Quả cà phê vì thế đứng riêng giữa những khoảng trống, thay vì một mảng lặp kín, nơi mỗi lệch nhỏ đều lộ ra ngay.
Vỏ trứng trắng trên nền đỏ cho độ tương phản cao, nên hoạ tiết vẫn đọc được từ cách một sải tay, điều quan trọng với một hộp quà vốn được nhìn trên bàn trước khi ai đó cầm lên. Điều khiến tác phẩm khác bao bì in là mặt nắp đọc ra như một mặt tranh liền. Một nắp trông như tấm in dán lên hộp sẽ kéo cả tác phẩm xuống hàng bao bì thông thường, dù bên dưới là sáu tháng làm việc.
Khâu chụp ảnh đi theo cùng tinh thần. Chúng tôi chụp tác phẩm như một hiện vật, với ánh sáng xiên dọc mặt nắp, cận cảnh cạnh những mảnh vỏ trứng và bàn tay hoạ sĩ trong khung. Một tấm ảnh trên nền trắng kiểu chụp hàng sẽ gói sáu tháng làm việc thành một dòng trong danh mục.
Khi đặt làm một tác phẩm độc bản
Chiếc hộp này chỉ có một. Không có đợt sản xuất và không có bản thứ hai, nên chuyện số lượng hay dung sai giữa các chiếc không đặt ra, và đây cũng không phải một SKU. Điều thương hiệu cần chốt là chỗ đứng của tác phẩm: nó dành cho ai, nó nói điều gì về thương hiệu, và ranh giới giữa phần của thương hiệu với phần của hoạ sĩ nằm ở đâu. Ở 10Vill, ranh giới ấy nằm ngay sau artwork định hướng.
Sáu tháng là con số của riêng tác phẩm này. Một tác phẩm khác có thể ngắn hơn hay dài hơn, nhưng lịch do hoạ sĩ định và không rút được. Với một hộp Tết, điều đó có nghĩa là chốt từ rất sớm rồi tính ngược; lịch chuẩn của một mùa Tết nằm ở cẩm nang bao bì Tết ngành rượu.
Khi nào đáng làm
Sơn mài đáng làm khi chính việc làm ra tác phẩm là một phần câu chuyện của thương hiệu. Ở 10Vill Coffee, cà phê hái ở Thôn 10 và hộp dựng trên gỗ cà phê tái chế. Ngay từ brief, chiếc hộp đã được hình dung như một tác phẩm để sưu tầm, xa chỗ của một SKU bán lẻ. Trang dự án còn có bức tranh sơn mài của hoạ sĩ và các bản nghiên cứu bút chì vẽ trước khi chuyển bố cục sang sơn mài.
Nếu việc làm tay không có chỗ trong câu chuyện, hoặc thương hiệu cần số lượng, một hộp cứng dựng tốt với lớp ép kim đẹp là cách dùng ngân sách hợp lý hơn, và làm được với sản lượng mà một dải quà Tết cần. Các mức gia công được so sánh trong bài về hộp quà Tết cao cấp. Hoạ tiết vẫn có thể đi sang phần in của dải quà mà không mang theo vật liệu, để tác phẩm độc bản và các hộp in đọc ra như cùng một dòng.
Tác phẩm 10Vill × Đinh Văn Sơn và ảnh quá trình làm nằm ở trang dự án. Một brief tương tự bắt đầu từ thiết kế bao bì. Ảnh và phim đi kèm thuộc sản xuất TVC và chụp ảnh. Bản tiếng Anh của câu chuyện này: Lacquer and eggshell: six months, 200 shells, one box.
